Ticari sözleşmede asıl risk çoğu zaman yazılmayan konudur
Ticari ilişkilerde sözleşmenin yalnızca fiyatı ve teslim tarihini göstermesi yeterli değildir. Tarafların neyi, ne zaman ve hangi ölçüte göre yerine getireceği; gecikme veya ayıp hâlinde hangi yolun izleneceği; ilişkinin nasıl sona ereceği ve alacağın hangi güvenceyle korunacağı açıkça düzenlenmelidir.
Adana'da üretim, lojistik, inşaat, tarım, perakende ve hizmet sektörlerinde kurulan ticari ilişkiler farklı operasyonel riskler taşır. İnternetten bulunan standart bir sözleşmenin isimler değiştirilerek kullanılması, iş modeline özgü teslim, kalite, sorumluluk ve teminat sorunlarını çoğu zaman karşılamaz.
1. Taraf, temsil ve imza yetkisi
Sözleşmenin başında tarafların ticaret unvanı, MERSİS veya vergi bilgileri, adresi ve temsilcileri doğru yazılmalıdır. İmza atan kişinin şirketi temsil yetkisi ticaret sicili ve imza kayıtları üzerinden kontrol edilmelidir. Bir çalışanın şirket adına görüşme yürütmesi, her durumda sözleşmeyi imzalamaya yetkili olduğu anlamına gelmez.
Birden fazla imzanın birlikte aranması, temsil yetkisinin belirli tutarla sınırlandırılması veya vekâletname gerekmesi ihtimalleri işlemden önce değerlendirilmelidir. Yetkisiz temsil, sözleşmenin bağlayıcılığı ve yapılan ödemelerin iadesi konusunda uyuşmazlık doğurabilir.
2. Sözleşmenin konusu ve kapsamı ölçülebilir olmalıdır
“Gerekli hizmetler verilecektir” veya “ürün uygun kalitede teslim edilecektir” gibi soyut ifadeler, uyuşmazlık çıktığında yeterli ölçüt sağlamaz. Ürün veya hizmetin teknik özellikleri, miktarı, kalite standardı, teslim yeri, kabul yöntemi ve varsa proje ekleri açıkça belirlenmelidir.
Teklif, teknik şartname, sipariş formu ve e-posta yazışmaları sözleşmenin parçasıysa belgeler arasındaki öncelik sırası yazılmalıdır. Aksi hâlde bir belgede yer alan teslim süresi ile diğerindeki sürenin farklı olması yorum sorunu yaratabilir.
3. Bedel, vergi ve fiyat değişikliği
Bedelin KDV dâhil veya hariç olduğu, fatura zamanı, ödeme vadesi, para birimi ve banka masrafları açıkça gösterilmelidir. Uzun süreli sözleşmelerde kur, endeks, hammadde veya işçilik maliyeti değişikliklerinin fiyata nasıl yansıyacağı belirli bir formüle bağlanabilir.
Tek taraflı ve sınırsız fiyat değiştirme yetkisi, karşı taraf bakımından öngörülemezlik yaratır. Fiyat uyarlama şartının hangi veriye, hangi döneme ve hangi üst sınıra göre uygulanacağı açıklanmalıdır.
4. Teslim, muayene ve kabul süreci
Teslimin gerçekleştiği an, hasar ve yararın geçişi, muayene süresi ve ayıp bildiriminin yöntemi özellikle mal satışlarında önemlidir. Hizmet ve proje sözleşmelerinde ise ara teslimler, test, kabul tutanağı ve eksik işlerin tamamlanma süresi düzenlenmelidir.
- Teslim belgesini kim imzalayacak?
- İtiraz edilmezse kabul gerçekleşmiş sayılacak mı?
- Ayıp veya eksik iş hangi süre ve yöntemle bildirilecek?
- Onarım, yeniden ifa, bedel indirimi veya iade seçeneklerinden hangisi uygulanacak?
5. Cezai şart nasıl yazılmalıdır?
Cezai şart, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde uygulanacak yaptırımı önceden belirler. Ancak “sözleşmeye aykırılık hâlinde ceza ödenir” ifadesi tek başına yeterli değildir. Hangi yükümlülüğün ihlalinde, hangi tutarın veya hesaplama yönteminin uygulanacağı açıklanmalıdır.
Gecikme cezası günlük ya da haftalık oranla kararlaştırılıyorsa başlangıç tarihi, üst sınır, kısmi teslimin etkisi ve zararın ayrıca istenip istenemeyeceği düzenlenmelidir. Tacirler bakımından cezai şartın sonradan indirilmesini isteme imkânı daha sınırlı olduğundan, tutarın sözleşme kurulurken ölçülü ve hesaplanabilir belirlenmesi önem taşır.
6. Temerrüt, bildirim ve düzeltme süresi
Her aykırılık sözleşmenin hemen sona erdirilmesini gerektirmeyebilir. Ödeme gecikmesi, eksik teslim veya raporlama yükümlülüğünün ihlali gibi durumlar için yazılı bildirim ve makul düzeltme süresi öngörülebilir.
Bildirimin hangi adrese ve hangi yöntemle yapılacağı yazılmalıdır. Tacirler arasındaki bazı bildirimler bakımından Türk Ticaret Kanunundaki şekil kuralları ayrıca değerlendirilmelidir. Yalnızca anlık mesajlaşma uygulamasına güvenmek, tebliğ ve ispat tartışması yaratabilir.
7. Fesih, dönme ve sürenin sona ermesi aynı şey değildir
Sözleşmenin belirli sürenin sonunda kendiliğinden sona ermesi, ileriye etkili fesih ve geçmişe etkili sonuç doğurabilen dönme birbirinden ayrılmalıdır. Haklı sebep tanımı yapılmadan yalnızca “taraflardan biri sözleşmeyi feshedebilir” denilmesi, fesih sonrası ödeme ve iade yükümlülüklerini belirsiz bırakır.
Fesih maddesinde en azından bildirim süresi, devam eden siparişlerin durumu, teslim edilmiş ürün ve hizmetlerin hesabı, avansların iadesi, gizli bilgilerin geri verilmesi ve fesih sonrasında devam edecek hükümler düzenlenmelidir.
8. Teminat seçenekleri işleme uygun seçilmelidir
Avans, depozito, teminat mektubu, kefalet, garanti, rehin ve mülkiyeti saklı tutma farklı hukuki sonuçlar doğurur. Örneğin kefaletin şekil koşulları ile bağımsız garanti niteliğindeki bir taahhüdün sonuçları aynı değildir.
Teminatın tutarı, süresi, hangi olayda paraya çevrileceği ve asıl borç sona erdiğinde nasıl iade edileceği açıkça yazılmalıdır. Süresi sözleşmeden önce biten veya talep koşulları belirsiz bir teminat, ihtiyaç anında koruma sağlamayabilir.
9. Gizlilik, kişisel veriler ve fikrî haklar
Tarafların müşteri listeleri, fiyatları, teknik çizimleri, yazılımı veya iş süreçleri paylaşılacaksa gizli bilginin kapsamı, kullanım amacı, erişebilecek kişiler ve iade ya da imha yükümlülüğü belirlenmelidir.
Kişisel veri aktarımı bulunuyorsa tarafların veri sorumlusu veya veri işleyen sıfatları ve güvenlik yükümlülükleri somut işleme göre düzenlenmelidir. Tasarım, yazılım, fotoğraf, marka veya diğer fikrî ürünlerin kime ait olacağı ve kullanım yetkisinin kapsamı da ayrıca yazılmalıdır.
10. Mücbir sebep ve aşırı ifa güçlüğü
Mücbir sebep maddesi yalnızca örnek olay listesi olmamalıdır. Olayın tarafın kontrolü dışında bulunması, borca etkisi, bildirim süresi, zararı azaltma yükümlülüğü ve belirli bir süreden sonra fesih hakkı düzenlenmelidir.
Kur veya maliyet artışının her durumda mücbir sebep sayılacağı varsayılmamalıdır. Uzun süreli ilişkilerde fiyat uyarlama, yeniden müzakere ve aşırı ifa güçlüğü mekanizmaları birbirinden ayrılarak ele alınmalıdır.
11. Uyuşmazlık çözümü ve yetkili yer
Mahkeme, arabuluculuk ve tahkim seçenekleri sözleşmenin niteliğine göre değerlendirilmelidir. Ticari uyuşmazlıkların bir bölümünde dava öncesi arabuluculuk zorunlu olabilir. Yetki şartı yazılırken tarafların tacir olup olmadığı ve kanuni yetki kuralları dikkate alınmalıdır.
Yabancılık unsuru bulunan sözleşmelerde uygulanacak hukuk, dil, tebligat adresi ve kararların icra edilebilirliği ayrıca değerlendirilmelidir.
İmza öncesi kontrol listesi
- Tarafların unvan ve temsil yetkilerini doğrulayın.
- Sözleşme konusu ile teknik ekleri ölçülebilir hâle getirin.
- Bedel, vergi, vade ve fiyat uyarlamasını açıkça yazın.
- Teslim, muayene, kabul ve ayıp bildirimini düzenleyin.
- Cezai şartın tetikleyicisini, hesabını ve üst sınırını belirleyin.
- Temerrüt bildirimi ve düzeltme süresi oluşturun.
- Fesih sonrası hesaplaşma ve devam edecek yükümlülükleri gösterin.
- Teminatın türünü, süresini ve paraya çevirme şartını belirleyin.
- Gizlilik, kişisel veri ve fikrî hak hükümlerini işleme uyarlayın.
- Uyuşmazlık çözümü ve tebligat yöntemini kontrol edin.
Resmî kaynaklar
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu
T.C. Ticaret Bakanlığı – Ticaret Sicili
Bilgilendirme notu: Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Sözleşmenin türü, tarafların tacir sıfatı ve somut işlem özellikleri uygulanacak hükümlerin sonucunu değiştirebilir. İmza öncesinde sözleşmenin somut ilişkiye göre incelenmesi gerekir.
